Từ xa, dãy Bạch Mã hiện lên như dáng rồng phủ kín rêu xanh, uốn lượn giữa tầng mây trắng muốt trên bầu trời TP. Huế. Khi đặt chân vào sâu trong vùng lõi, ta mới thấy hết sự kỳ vĩ mà thiên nhiên dành riêng cho nơi này: khí hậu mát lạnh hiếm hoi, rừng già chằng chịt, chim quý bình thản lướt qua, dấu tích của một thời thuộc địa như bị thời gian bỏ quên giữa đại ngàn.

Cách trung tâm TP Huế khoảng 40km về phía Nam, Vườn quốc gia Bạch Mã trải rộng hơn 37.000 ha, được xem là một trong những cánh rừng nguyên sinh tiêu biểu bậc nhất miền Trung.

Bạch Mã đặc biệt ở chỗ khí hậu của nó gần như là một thế giới riêng. Với đỉnh núi cao trên 1.450m so với mực nước biển; địa hình chia cắt mạnh, lại nằm đúng ranh giới hai miền khí hậu Bắc – Nam, nền nhiệt quanh năm chỉ khoảng 18-23⁰C. Trong những ngày hè, khi TP Huế nóng hầm hập 38⁰C thì Bạch Mã vẫn se lạnh, sương giăng bảng lảng trên triền dốc, làm dịu lại từng nhịp thở của đất trời.

Cái lạnh ở đây không buốt như Tây Bắc, cũng chẳng bức bối như vùng ven biển. Đó là kiểu lạnh nhẹ nhàng, mang theo hơi ẩm của cây rừng, đủ để khiến lòng người dịu lại. Chính điều kiện khí hậu độc đáo ấy đã tạo nên hiện tượng “tầng sinh thái”, một điểm giao thoa kỳ lạ giữa rừng á nhiệt đới và rừng nhiệt đới thường xanh mà hiếm nơi nào ở Việt Nam có được.

Rừng ở Bạch Mã rậm rạp, cổ thụ chen kín lối đi, những gốc cây hàng trăm tuổi phủ rêu phong, dây leo vắt vẻo như rèm buông. Dưới lớp tán ấy là thảm mục dày xốp, nơi từng bước chân lún xuống nghe mùi đất ẩm, mùi rừng sâu, mùi ký ức. Giữa làn sương mờ, đôi khi từng đàn chim bay vút qua như mũi tên rồi biến mất vào khoảng lặng.

Bảo tàng sinh học giữa chốn đại ngàn

Theo các nghiên cứu bảo tồn, Bạch Mã là nơi trú ngụ của hơn 2.300 loài thực vật và 1.800 loài động vật, trong đó có hàng chục loài quý hiếm nằm trong Sách đỏ thế giới như trĩ sao, voọc chà vá chân nâu, vượn má trắng, cùng nhiều loài lan rừng chỉ có thể tìm thấy tại đây.

Giới quan sát chim từng ví Bạch Mã là “thiên đường của các loài chim ở Việt Nam”. Có tới hơn 360 loài đã được ghi nhận trong khu vực vườn quốc gia, tức gần một nửa tổng số loài chim trên cả nước. Vào mùa xuân, khi rừng bắt đầu thay lá, những loài chim di cư mang theo bộ lông rực rỡ và tiếng hót lạ lẫm xuất hiện, khiến cả cánh rừng trở thành một bản giao hưởng sống động của tự nhiên.

Không chỉ có rừng, hệ thống suối thác tại đây cũng là một phần linh hồn của Bạch Mã. Ngũ Hồ, thác Đỗ Quyên, thác Trĩ Sao… mỗi nơi mang một vẻ hoang sơ riêng biệt. Đặc biệt, đứng trên đỉnh Hải Vọng Đài cao 1.430m, người ta có thể thu vào tầm mắt cả một vùng rộng lớn: vịnh Lăng Cô xanh biếc, đầm Cầu Hai lấp lánh, và biển Đông trải dài tận chân trời.

Bạch Mã còn có những khoảnh khắc giao mùa mê hoặc. Cuối thu, cả khu rừng rực cháy với sắc đỏ, cam, vàng của lá phong. Đó là vẻ đẹp không tô vẽ, không sắp đặt, chỉ đơn giản là món quà nguyên bản của thiên nhiên.

Khi mùa đông nhạt dần, tháng Ba kéo về, hoa đỗ quyên bắt đầu nở đỏ thắm. Giữa tầng tầng lớp lớp cây rừng, những khóm hoa cháy lên như ngọn lửa, nhất là dưới chân thác Đỗ Quyên, nơi dòng nước tung bọt trắng xóa suốt ngày đêm, sắc đỏ ấy càng trở nên nổi bật và rực rỡ đến nao lòng.

Những phế tích bỏ quên trong thời gian

Không nhiều người biết rằng, giữa rừng già Bạch Mã từng tồn tại một thị trấn nghỉ dưỡng kiểu Pháp. Từ những năm 1930, người Pháp đã chọn nơi này để xây dựng khu nghỉ dưỡng lý tưởng bậc nhất Trung Kỳ, với gần 140 biệt thự, khách sạn, sòng bài, rạp chiếu bóng… giữa lưng chừng núi.

Ngày nay, chỉ còn lại những tàn tích. Vòm cửa đá xám, nền biệt thự rêu phong, bậc thang phủ đầy dây leo… tất cả gợi nhắc một thời hoàng kim đã lùi xa. Những phế tích ấy như bức ảnh đen trắng bị bỏ quên giữa cánh rừng, vừa lạ lẫm vừa ám ảnh. Và vô hình trung, chúng lại trở thành một phần của cảnh quan, hòa vào rừng như thể đã ở đó tự bao đời.

Trên bản đồ các vườn quốc gia Việt Nam, Bạch Mã là một “chấm xanh biểu tượng”. Đây là một trong những khu rừng hiếm hoi còn giữ được tính nguyên vẹn, biệt lập sinh học và cả những ký ức thuộc địa. Trong khi nhiều nơi khác dần bị lấn át bởi du lịch đại trà hay các dự án nghỉ dưỡng, Bạch Mã vẫn giữ được khoảng lặng quý giá.

Việc tham quan được kiểm soát chặt chẽ. Du khách chỉ có thể di chuyển bằng xe chuyên dụng của vườn, đi theo tuyến cố định. Việc dựng trại, nấu nướng giữa rừng bị hạn chế tối đa. Chủ yếu là những đoàn nghiên cứu khoa học, nhóm quan sát chim hay sinh viên thực địa, những người đến với rừng bằng sự tôn trọng, thấu hiểu.

Nhiều chuyên gia bảo tồn quốc tế sau khi khảo sát đã thẳng thắn khuyến nghị: không nên thương mại hóa vùng lõi Bạch Mã. Bởi chỉ cần một con đường mở ra, chỉ một hạ tầng cắm xuống, hệ sinh thái biệt lập nơi đây sẽ không còn như cũ.

Giữa thời đại phát triển ồ ạt, những vùng rừng như Bạch Mã giống như nốt lặng quý giá. Nó nhắc ta nhớ rằng: có những không gian cần được giữ gìn bằng tình yêu và sự tỉnh táo, chứ không phải bằng giá vé niêm yết hay mô hình kinh doanh.