Giữa đại ngàn Kon Tum, nơi những vạt nắng len lỏi qua từng tán lá già, khung cửi trong làng Kon Kơ Tu vẫn miệt mài gõ nhịp, vang lên như tiếng lòng người Ba Na. Trong vòng xoáy hiện đại đang cuốn đi nhiều nếp xưa, những tấm thổ cẩm nơi đây vẫn lặng lẽ hiện hình, như mảnh hồn của núi rừng được dệt nên bằng đôi tay người mẹ, người chị – dày dạn sương gió và đậm đà bản sắc.

Tấm vải của núi rừng, câu chuyện của bao đời

Đối với người Ba Na, thổ cẩm không chỉ là trang phục – đó là tấm bản đồ văn hóa được dệt bằng sợi, bằng chỉ và bằng tâm hồn. Mỗi hoa văn uốn lượn, mỗi gam màu rực rỡ không chỉ là sự phối hợp thị giác, mà là biểu tượng của Trời – Đất – Con người Tây Nguyên: có chim bay, suối chảy, núi thẳm và cả khát vọng của tổ tiên gửi gắm vào từng đường kim mũi chỉ.

Người Kon Kơ Tu không mặc thổ cẩm vì lễ nghi, mà vì đó là cách họ kể chuyện về chính mình. Những tấm vải khoác lên người trong lễ hội mừng lúa mới, lễ cưới, lễ bỏ mả… đều là những áng sử thi không lời, kể về một dân tộc gắn bó máu thịt với rừng, với đá, với hồn thiêng.

Khung cửi trong lớp học – Sợi dây kết nối thế hệ

Không để những tấm thổ cẩm chỉ còn lại trong ảnh cũ hay viện bảo tàng, chính quyền xã Đăk Rơ Wa và các già làng, nghệ nhân nơi đây đã bắt tay mở lớp dạy dệt. Trong những căn nhà sàn gỗ, tiếng cửi vang lên, nhịp nghề, nhịp của ký ức đang được trao truyền.

Bà Y Yin – người đã gắn bó cả đời với khung cửi – không giấu được niềm tự hào khi truyền nghề cho lớp trẻ. Bà bảo: “Mỗi đường dệt là một bài học, ngoài kỹ thuật, các em còn học cả cách gìn giữ sự thiêng liêng của dân tộc”.

Các em, các chị nay đã biết dệt váy, dệt khăn, dệt cả những câu chuyện dân gian, chuyện sử thi Đăm Di, Xơ Rá, chuyện về người anh hùng làng mình – bằng chính họa tiết thổ cẩm.

Từ bản sắc đến sản phẩm văn hóa

Sau khi nghề dệt thổ cẩm Ba Na được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào năm 2023, làng Kon Kơ Tu như được tiếp thêm sức sống. Nhiều phụ nữ trẻ không chỉ giữ nghề, mà còn làm mới nghề. Những chiếc túi, khăn, áo choàng… mang hoa văn truyền thống nhưng dáng vẻ hiện đại đã trở thành món quà Tây Nguyên được du khách tìm mua.

Nhiều nghệ nhân bắt đầu nhận đơn đặt hàng thiết kế riêng, dệt tranh treo tường kể chuyện làng, chuyện núi – những “bức họa sợi” mang hơi thở đại ngàn. Nghề xưa không bị lụi tàn mà đang hồi sinh – sống động, hiện đại nhưng vẫn giữ nguyên mạch ngầm văn hóa thiêng liêng.

Dệt tương lai bằng ký ức của rừng

Ở Kon Kơ Tu hôm nay, khung cửi không chỉ nằm trong nhà của người già. Nó nằm trong tim lớp trẻ. Các thiếu nữ Ba Na giờ đây đã ước mơ dệt những bộ sưu tập thời trang mang họa tiết làng mình lên sàn diễn.

Thổ cẩm không còn đứng ngoài cuộc sống hiện đại, mà hòa mình như dòng chảy văn hóa không ngừng nghỉ. Trong tiếng cửi cạch cạch nơi chân nhà sàn, có thể nghe thấy cả tiếng vọng từ xa xưa và cả nhịp đập của một tương lai đầy hy vọng.

Khung cửi vẫn gõ đều và người Ba Na đang dệt tiếp giấc mơ giữ hồn dân tộc bằng chính đôi tay mình.